ช้อปปิ้งปลอม (Online Shopping Scam)
ช้อปปิ้งปลอม หรือ Online Shopping Scam เป็นรูปแบบหนึ่งของอาชญากรรมออนไลน์ที่แฝงตัวอยู่ในกิจกรรมการซื้อขายสินค้าทางอินเทอร์เน็ต โดยผู้กระทำผิดมักสร้างเว็บไซต์ ร้านค้าออนไลน์ เพจโซเชียลมีเดีย หรือบัญชีผู้ขายปลอม เพื่อหลอกให้ผู้บริโภคชำระเงินค่าสินค้า แต่ไม่ได้ส่งมอบสินค้า ส่งสินค้าที่ไม่ตรงปก ส่งสินค้าปลอม หรือหลอกให้ชำระค่าธรรมเนียมเพิ่มเติมอย่างต่อเนื่อง ปรากฏการณ์ดังกล่าวสะท้อนความเปราะบางของผู้บริโภคในตลาดดิจิทัล ซึ่งไม่ได้เกิดจากความไม่รู้เท่าทันเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากการผสมผสานระหว่างความไว้วางใจ ความอยากได้สินค้าในราคาถูก แรงกดดันจากโปรโมชันจำกัดเวลา และโครงสร้างของแพลตฟอร์มออนไลน์ที่เอื้อให้ผู้ขายนิรนามเข้าถึงผู้บริโภคจำนวนมากได้อย่างรวดเร็ว
การหลอกให้กดลิงค์ (Smishing Scam)
Smishing Scam หรือ SMS Phishing เป็นรูปแบบหนึ่งของอาชญากรรมไซเบอร์ที่ใช้ข้อความสั้น โทรศัพท์มือถือ หรือแพลตฟอร์มส่งข้อความเป็นช่องทางหลอกลวงผู้ใช้ให้เปิดเผยข้อมูลส่วนบุคคล ข้อมูลทางการเงิน รหัสผ่าน รหัส OTP หรือกดลิงก์ไปยังเว็บไซต์ปลอม Smishing เป็นอนุพันธ์ของ phishing แต่มีลักษณะเฉพาะที่สำคัญ คือเกิดขึ้นบนอุปกรณ์พกพาที่ผู้ใช้มักพกติดตัวตลอดเวลาและให้ความไว้วางใจสูงกว่าช่องทางอีเมล การหลอกลวงประเภทนี้จึงไม่ใช่เพียงปัญหาทางเทคนิคของระบบสารสนเทศ แต่เป็นปัญหาพฤติกรรมมนุษย์ จิตวิทยาการโน้มน้าวใจ และโครงสร้างความเสี่ยงในระบบนิเวศดิจิทัลร่วมสมัย ในช่วงทศวรรษที่ผ่านมา งานวิจัยด้าน phishing และ smishing ชี้ให้เห็นตรงกันว่า ผู้โจมตีไม่ได้พึ่งพาความซับซ้อนทางเทคนิคเพียงอย่างเดียว แต่ใช้ “วิศวกรรมสังคม” หรือ social engineering เพื่อกระตุ้นอารมณ์ ความกลัว ความโลภ ความเร่งด่วน และความไว้วางใจของเหยื่อ ปัจจัยมนุษย์เป็นแกนกลางของความสำเร็จในการโจมตี phishing เนื่องจากผู้ใช้จำนวนมากไม่สามารถประเมินความเสี่ยงจากสัญญาณหลอกลวงได้ทันเวลา หรือมีความเชื่อมั่นในตนเองสูงเกินไปจนละเลยการตรวจสอบข้อเท็จจริง
การหลอกลงทุนออนไลน์ (Investment Scam
Investment Scam หรือการหลอกลงทุน เป็นอาชญากรรมทางการเงินรูปแบบหนึ่งที่ผู้กระทำผิดใช้ข้อเสนอการลงทุนปลอม หลักฐานผลตอบแทนเท็จ หรือความสัมพันธ์ที่สร้างขึ้นอย่างเป็นระบบ เพื่อชักจูงให้เหยื่อโอนเงินเข้าสู่โครงการลงทุนที่ไม่มีอยู่จริงหรือไม่สามารถถอนเงินได้ตามที่กล่าวอ้าง การหลอกลงทุนมิใช่ปรากฏการณ์ใหม่ แต่ในยุคดิจิทัลได้ขยายตัวอย่างรวดเร็วผ่านโซเชียลมีเดีย แอปพลิเคชันสนทนา เว็บไซต์ลงทุนปลอม แพลตฟอร์มคริปโตปลอม และโฆษณาออนไลน์ที่เลียนแบบสถาบันการเงิน บุคคลมีชื่อเสียง หรือผู้เชี่ยวชาญด้านการลงทุน
การหลอกลวงด้วยเสียง โทรศัพท์ (Vishing Scam)
Vishing Scam หรือ Voice Phishing เป็นรูปแบบหนึ่งของอาชญากรรมไซเบอร์ที่ใช้ “เสียง” และ “การสนทนาทางโทรศัพท์” เป็นเครื่องมือในการหลอกลวงเหยื่อให้เปิดเผยข้อมูลสำคัญ โอนเงิน ติดตั้งแอปพลิเคชันอันตราย หรือปฏิบัติตามคำสั่งของมิจฉาชีพ คำว่า Vishing มาจากการผสมคำว่า Voice และ Phishing โดยมีลักษณะร่วมกับ phishing และ smishing คืออาศัยการปลอมตัว การสร้างความน่าเชื่อถือ และการบิดเบือนสถานการณ์เพื่อให้ผู้เสียหายตัดสินใจผิดพลาด แต่ vishing มีความแตกต่างสำคัญตรงที่ใช้ “เสียงมนุษย์” เป็นสื่อกลาง ซึ่งมีพลังทางจิตวิทยาสูงกว่าข้อความหรืออีเมล เพราะเสียงสามารถสร้างความเร่งด่วน ความกลัว ความเห็นอกเห็นใจ และความไว้วางใจได้อย่างรวดเร็วในบริบทสังคมดิจิทัลร่วมสมัย vishing มิได้เป็นเพียงการโทรหลอกแบบสุ่มอีกต่อไป หากแต่พัฒนาไปสู่การหลอกลวงที่มีการเตรียมบทสนทนา มีข้อมูลส่วนบุคคลของเหยื่อ มีการปลอมหมายเลขโทรศัพท์ มีระบบคอลเซนเตอร์ และในบางกรณีใช้ปัญญาประดิษฐ์เพื่อสังเคราะห์เสียงหรือสร้างบทสนทนาอัตโนมัติ งานวิจัยร่วมสมัยจึงมอง vishing ในฐานะภัยคุกคามแบบสหวิทยาการที่เชื่อมโยงระหว่างอาชญาวิทยาดิจิทัล ความปลอดภัยไซเบอร์ จิตวิทยาสังคม พฤติกรรมผู้บริโภค และนโยบายสาธารณะ
พิศวาสแกมเมอร์ (romance-investment scam)
สำหรับสแกมเชิงความสัมพันธ์ วรรณกรรม romance scam และรูปแบบลูกผสม romance-investment scam ให้บทเรียนสำคัญ Whitty และ Buchanan (2012) อธิบาย romance scam ว่าเป็นอาชญากรรมไซเบอร์ร้ายแรงที่อาศัยการปลอมตัวสร้างความผูกพันทางอารมณ์ก่อนนำไปสู่การสูญเงินจำนวนมาก ต่อมา Whitty (2018) พบว่าเหยื่อ romance scam มักเผชิญ “double hit” คือเสียทั้งเงินและความสัมพันธ์ทางอารมณ์ พร้อมทั้งระบุลักษณะทางจิตบางอย่างที่อาจสัมพันธ์กับความเปราะบางต่อการถูกหลอก “Pig butchering” หรือ hybrid romance-investment scam ยกระดับความเข้าใจอีกขั้น ตั้งแต่การล่าเหยื่อ การสร้างความไว้วางใจ การทดสอบการยอมทำตาม จนถึงการลากเข้าสู่แพลตฟอร์มลงทุนปลอมและเร่งให้เหยื่อโอนเงินก้อนใหญ่ขึ้นเรื่อย ๆ วรรณกรรมชุดนี้สำคัญอย่างยิ่งต่อไทย เพราะคดีลงทุนปลอมและการแอบอ้างบนโซเชียลมีเดียเป็นกลุ่มที่สร้างมูลค่าความเสียหายสูงที่สุดอย่างสม่ำเสมอ
